नातं हॉस्टेलशी..

(पुढे चालू..)

हॉस्टेलमधली आपली सर्वात आवडती जागा म्हणजे आपला टि.व्ही. हॉल. रविवारी सकाळी 'रंगोली' पाहण्यासाठी मुद्दामहून लावलेला गजर, न चुकता बघितलेलं रविवार दुपारचं 'छायागीत' आणि खूप झोप आली तरीही मन लावून बघितलेले शुक्रवार-शनिवारचे रात्रीचे सिनेमे. सगळ्यात महत्त्वाचं म्हणजे क्रिकेटच्या matches बघताना केकेली धमाल. एकेका रनसाठी सुद्धा दिलेले 'थ्री चीअर्स', आपला आवडता खेळाडू खेळायला आला कि 'तो आज नक्की शंभर रन्स करणार' अशी अनेक जणींनी वर्तवलेली भविष्य. एखादी मैत्रीण 'बाहेरून टि. व्ही. हॉल मध्ये येणं' हे विशिष्ट खेळाडूसाठी 'लकी' आहे असं आपणहूनच ठरवून तिला अनेकदा दारातून आत- बाहेर करायला लावण्याचा वेडेपणा, match संपल्यानंतर केलेला दंगमागे बसलेल्या मुलींना टि. व्ही. व्यवस्थित दिसत नाही म्हणून पुढच्या मुलींनी अवघडून वाकून बसणं किंवा एकमेकींच्या मांडीवर एक आड एक झोपून कार्यक्रम किंवा सिनेमे बघणं आणि विशेष म्हणजे या सगळ्यात मळलेल्या सतरंजीचा अजिबात विचार न करणं, हे सगळं आपण हॉस्टेल सोडल्यानंतर करू शकू?

हॉस्टेलची मेस हा खरं तर चिडण्याचा आणि तक्रारीचा विषय पण आपली मेस मात्र आपल्या जिव्हाळ्याचा विषय आहे. मैत्रिणींबरोबर गप्पा-गोष्टी करत, सगळ्यांच्या घरच्या चटणी, लोणचं, तुपाची चव घेत केलेल्या जेवणाची सर इतर कुठल्याही ठिकाणच्या जेवणाला येईल?

या सगळ्याबरोबरच हॉस्टेलचं ऑफिस- तिथे जाताना मनात असलेली धाकधूक, मधुमालतीच्या वेलाजवळच्या खांबाला टेकून तासन्तास केलेला अभ्यास, पेपर वाचण्याचा बेंच- तिथे एकाच वर्तमानपत्राची पानं, दोन किंवा तीन मुलींनी एकाच वेळी वाचणं, हॉस्टेलच्या गेटसमोरचा सुख दुख्खांचा बेंच -तिथे बसून मोकळं केलेलं मन, अश्रूंना करून दिलेली वाट किंवा एकमेकींची गुपितं किंवा तक्रारी, जिन्यात बसून केलेली मस्ती खरंतर टवाळकी या सगळ्या आठवणी आपल्यासाठी अनमोलच आणि या छोट्या जगाचं महत्त्व आपल्यापुरतं तरी मोठंच.

जसं हॉस्टेलशी- या वास्तूशी आपलं नातं आत्मीय तसंच इथल्या माणसांशी सुद्धा. आपल्या मावश्या, त्याचं हक्कानं रागावणं, नाकातून आणि डोळ्यांतून पाणी येत असूनही चाटून पुसून खाल्लेला मावशींच्या घरचा ठेचा आणि भाकरी, कुणाचातरी पाय मुरगळल्यावर मावशींनी दमदाटी करून लावलेलं तेल आणि दुसऱ्या दिवशी खरंच बरा झालेला पाय, एखाद्या मित्रासोबत पाहिल्यावर मावशींनी 'हे आमचे जावई का?' म्हणून चिडवणं, घरच्या आठवणीमुळे बारीक झालेल्या आपल्या चेहर्यामागचं कारण त्यांनी बरोबर ओळखणं, परीक्षेच्या दरम्यानच्या काळात चुकूनही आपण अभ्यासाखेरीज इतर काही करताना दिसलो तर त्याचं ओरडून अभ्यासाला बसवणं आणि भैय्याजींचं दिवसाच्या कुठल्याही वेळी, कोणत्याही कामासाठी अगदी ट्यूबलाईट बसवण्यापासून ते कुलूप फोडण्यापर्यंत उपलब्ध असणं हे 'फक्त' विद्यार्थिनी-कर्मचारी नात्यात शक्य आहे? यात व्यवहारापेक्षा आपलेपणाचा भाग अधिक नाही?

हॉस्टेलमधलं सगळ्यात महत्त्वाचं, मानाचं, अधिकाराचं आणि जबाबदारीचं स्थान रेक्टर madam किंवा सरांचं. आत्तापर्यंत आलेल्या रेक्टर्सचं आपल्याशी असलेलं नातं आपलेपणाचं नाही? आपल्याला बरं नसताना कितीतरी वेळा त्यांनी घरून पाठवून दिलेलं सूप किंवा मऊभात , कुठलं बक्षीस मिळाल्याचं कळल्यावर स्वतःच्या घरून त्यांनी आईबाबांना लावून दिलेला फोन, परीक्षेच्या काळात madam नी दिलेलं गरम गरम दूध आणि 'रूममध्ये झोप येत नसेल तर आमच्या घरी झोपायला चल' असं नुसतं सांगणं नाही तर प्रेमळ दटावणीच. कोणत्याही छोट्या यशाबद्दल त्यांनी दिलेलं बक्षीस, दरवर्षीच्या वाढदिवसाला त्यांनी केलेलं औक्षण, रात्री अपरात्री कोणाला बरं नाहीसं झाल्यावर स्वतःची गाडी काढून त्याचं डॉक्टरांकडे नेणं, madam शी किंवा सरांशी कोणत्याही विषयावर हक्कानं केलेलं हितगुज हे सगळं आपल्याला सहजपणे विसरता येईल? आई/वडील- मुलगी या नात्याइतकंच हेही नातं श्रेष्ठ नाही?

... आणि 'आपण सगळ्याजणी'- कुठून कुठून येवून या वास्तूशी एकरूप झालेल्या. आपलं नातं तर खरंच अगम्य आहे. केवळ मैत्रीण, बहीण नाही तर 'आपल्या हॉस्टेलमधली मुलगी' हेच एक नातं नाही? आपण एकमेकींसाठी इतक्या अनोळखी, परक्या पण किती पटकन सामावून घेतो एकमेकींना. सुरुवातीला एकमेकींशी व्यावहारिक, वरवरचं बोलणार्या आपण पुढे जाऊन किती वैयक्तिक गोष्टी बोलतो एकमेकींशी? आपण एकत्र बसून खाल्लेला प्रत्येकीच्या घरचा खाऊ, आपले रात्र रात्र जमलेले गप्पांचे अड्डे, रात्री जागून प्यायलेली कॉफी, सहज म्हणून बोलत उभे राहिलो तरी निघून जाणारा एक तास, जेवणासाठी एकमेकींना सोबत म्हणून कितीही वेळ ताटकळणं एकमेकींना विनातक्रार केलेली कुठल्याही तऱ्हेची मदत, आजारपणात एकमेकींची घेतलेली काळजी, मधल्या अंगणात आपलं क्रिकेट किंवा लपाछपी खेळणं, आपले मतभेद, भांडणं, दंगा, शेजारच्या शाळेत सांगितल्या जाणाऱ्या सूचना पाठ झाल्यामुळे तिकडे सूचना सुरु झाल्यावर आपलं इकडे सूचना 'म्हणणं' आणि हे सगळं करताना आपण अनुभवलेली भरपूर धमाल, नवरात्रीच्या दिवसांत बाहेरच्या गाण्यांच्या आवाजाचा त्रास करून न घेता रूममध्येच खेळलेला गरबा,
हॉस्टेलमधल्या कार्यक्रमांना एकमेकींना नटवणं, साड्या नेसवून देणं, कार्यक्रमांत केलेली मजा शिवाय ओरडणं, किंचाळणं, खिदळणं, नाचणं इ. इ. इ..... हे आपलं एकमेकींशी असलेलं नातं आणि या आठवणी आपल्याला पुढच्या आयुष्यात नक्की साथ करतील.

'माझ्या' विचारांतून बाहेर पडून, 'आपल्या' आठवणींत कधी शिरले ते कळलंच नाही. हीच तर हॉस्टेलची खासियत आहे. हॉस्टेलशी नकळत जुळलेली नाळ सहजी संपूर्ण नाही कापून टाकता येणार,तिचे अवशेष राहणारच- आयुष्यभर साथ करत. आणि ते नसतील तर कदाचित अस्वस्थ, अपूर्ण वाटेल. म्हणून या हॉस्टेलच्या ऋणातून मुक्त होण्याचा वेडा मार्ग शोधण्यापेक्षा मी या प्रेमळ वस्तूच्या ऋणातच राहणं पसंत करीन आणि जपून ठेवीन मनात प्रतिमा- माझ्या सावत्र पण प्रेमळ घराची....

नातं हॉस्टेलशी...

(मी कॉलेजची महत्त्वाची पाच वर्ष स. प. महाविद्यालयाच्या हॉस्टेलमध्ये राहिले. त्या पाच वर्षात आलेले साधेसे अनुभव जे माझ्यासाठी खूप मोलाचे आहेत ते इथे मांडतेय. हा लेख हॉस्टेलमध्ये राहत असताना तिथल्या मैत्रिणींना उद्देशून लिहीलाय. त्यामुळे सगळीकडे 'आपलं, आपण' असे उल्लेख आहेत. जे हॉस्टेल मध्ये राहिलेत त्यांना असेच काहीसे अनुभव आले असतील कदाचित, जे राहिले नसतील त्यांना कधीतरी हॉस्टेल मध्ये राहावंसं वाटेल असं वाटतं..)


घरातून निघताना, 'हळू जा' म्हणताना आईने आणलेलं उसनं हसू, आजीने हळूच डोळ्याला लावलेला पदर, बाबांनी 'अच्छा' म्हणताना त्यांचा कसनुकसा झालेला चेहेरा, आठ तासांचा कंटाळवाणा प्रवास शिवाय पहाटे पुण्यात पोहोचल्यावर 'म्याडम रिटर्नचा यक्ष्ट्रा चार्ज पडेल' म्हणून रिक्षात बसण्याआधीपासूनच रिक्षावाल्याने आणलेला वात हे सगळं कॉलेजच्या मुख्य दारातून आत आल्यानंतर हळूहळू कमी व्हायला लागतं आणि हॉस्टेलचं गेट बघितल्यानंतर नुसतं विसरायलाच होतं असं नाही तर हॉस्टेलच्या आत जाण्याची ओढ लागते. म्हटलं तर 'परक्या' अशा या वास्तूशी आपलं इतकं आत्मीय, आपलेपणाचं नातं निर्माण होऊ शकतं? पाच वर्षांच्या माझ्या अनुभवांवरून मी म्हणेन, 'नक्की होऊ शकतं'. हॉस्टेलचा फोटो काढून त्यावर कॉमेंट म्हणून 'माझा पुण्यातलं मोठ्ठ घर' असं लिहिताना माझा एकदाही कचरला नाही, मे महिन्यात एकदा रात्री संपूर्ण हॉस्टेलमध्ये एकट, शब्दशः एकट झोपायची वेळ आल्यावर मला एक क्षणही भीती वाटली नाही. हे सगळं आपलेपणा वाटत नसता तर झालं असतं?

हॉस्टेल हि खरोखर एक वैशिष्ट्यपूर्ण आणि वैचित्र्यापूर्ण वास्तू आहे. आणि तिच्या प्रत्येक वैशिष्ट्याबरोबर आपलं एक घट्ट नातं आहे. आपल्या रूम्स- छोट्या असल्या तरीही आपल्या हक्काच्या, खूप पसारा करण्याची किंवा कदाचित खूप कलात्मक रित्या सामान लावण्याची परवानगी देणाऱ्या. आता पदव्युत्तर वर्गात येऊनही आपली F.Y . ची, ही S.Y. ची, T .Y. ची रूम बघताना हरखून जायला होतं. आम्ही बेड असा ठेवला होता, टेबलं अशी ठेवली होती हे रुमच्या पुढच्या वारसदारांना सांगताना आणि त्यांना ऐकताना किती मजा येते! जुनी रूम, नवे बदल विसरून क्षणात डोळ्यापुढे तरळते आणि त्याच्याबरोबर असंख्य आठवणी... सगळ्यात महत्त्वाचा आपल्या रुम्सचा रंग ज्यातून अजूनही कुठून कुठून जुना रंग आपला अस्तित्व दाखवतोच. 'आम्ही आलो त्या वर्षी हॉस्टेलला अमुक रंग होता' हे सांगताना पूर्वी केलेली भिंतीवरची कलाकुसर आठवते. एकमेकींवर केलेल्या आणि भिंतीवर मोठाल्या अक्षरात लिहिलेल्या छोट्या कविता, एकमेकींची चित्रं, एव्हढंच कशाला, आपल्या लाडक्या बेबोवर(आमच्या हॉस्टेल मधली कुत्री जी रोज नव्या नव्या कुत्र्यांबरोबर फिरायची) 'मोहोब्बते' च्या धर्तीवर केलेलं 'कुत्तोब्बते' हे महाकाव्य(?) सुद्धा हटकून आठवतं.

रूममधल्या कॉटची आणि टेबलांची तर आपापली अशी एक खासियत आहे. काही कॉट दोन्ही बाजूंनी उंच आणि मध्ये वाकलेल्या. काही आवाज करणाऱ्या तर काही शांत, गरीब अश्या. काही टेबलं हलणारी- कदाचित रुमच्या पातळीतल्या असमतोलामुळे किंवा काही खरोखरच चांगली. व्यवस्थित लागणारे किंवा न लागणारे ड्रॉवर्स, व्यवस्थित न लागणारे ड्रॉवर्स लावण्यासाठी वापराव्या लागणाऱ्या ट्रिक्स- या सगळ्याची मजा काही औरच. दारांची गम्मत तर आणखीनच वेगळी, आधी एक दार थोडं जोरात पुढे ओढायचं मग दुसरं थोडं वर उचलल्यासारखं करून लावायचं, या आणि अश्या कितीतरी तऱ्हा. थोडक्यात काय तर प्रत्येक दाराची, रूमची स्वतंत्र अशी ओळख आहे.

हॉस्टेलमधली बाथरूम्स वगैरे तर आजन्म कंटाळवाणा आणि वादाचा विषय. कोणत्या बाथरूमचा नळ, बल्ब आणि 'अंतर्गत व्यवस्था' चांगली आहे हे वर्षाच्या सुरुवातीलाच हेरून ठेऊन वर्षभर त्याच बाथरूम मध्ये आंघोळ करणं, आंघोळीकरता सतत असणारी भलीमोठी रांग, एक बादली भरण्यासाठी पंधरा मिनिटांहून अधिक वेळ घेणारे गिझर्स, तुंबलेल्या किंवा तुंबणाऱ्या बाथरुम्सवर न रागावता उलट त्यावर केलेले विनोद किंवा चारोळ्या, एकाच दिवशी धुतलेले वीसहून अधिक कपडे हे सगळे अनुभव आणि आठवणी फक्त आणि फक्त हॉस्टेलमध्येच मिळू शकतात.
(क्रमशः)

आनंद..

(खूप मित्र मैत्रिणी IT वगैरे क्षेत्रात काम करायला लागल्यापासून इतके बदलल्यासारखे वाटतायत की त्यांना बघून जे सुचलं ते लिहावसं वाटलं. यात नवीन काहीच नाही पण वाईट वाटलं ते शेअर करावंसं वाटलं इतकंच)

आजकाल एकूणच लोकांच्या संवेदना इतक्या बोथट झाल्यात कि छोट्या छोट्या गोष्टींमध्ये त्यांना आनंदच वाटत नाही बहुदा. खूप काहीतरी प्रचंड वगैरे म्हणावा असा छान अनुभव आला तरच लोकं आनंदी होताना दिसतात. 'पैसे मिळवणं, साठवणं, अधिक पैसे मिळवणं, अधिकाधिक पैसे साठवणं या गोष्टीला इतका महत्त्वं देताना दिसतायत लोकं की कितीतरी साध्या गोष्टींमधला आनंद हरवत चाललाय.

जवळच्या माणसांना भेटून मिळणारा आनंद, सध्या गप्पांमधून मिळणारा आनंद, ट्रेकला जाताना- जाऊन आल्यावर त्या दमणुकीत येणारी मजा, सकाळी खिडकी उघडल्यावर उजेड आत आल्यावर- मोकळा रस्ता पाहिल्यावर येणारं छान फिलिंग, सुटीच्या दिवशी मोठ्ठा कप भरून सकाळी निवांत पेपर वाचत घेतलेला चहा, स्वीच ऑफ केल्यामुळे दिवसभरात एकदाही मोबाईल न वाजल्यामुळे वाटलेला निवांतपणा, कॉलेजमध्ये एका कठीण प्रश्नाचं उत्तर बरोबर दिल्यामुळे सरांनी खिशातलं काढून दिलेलं पेन मिळाल्यामुळे मोठ्ठ बक्षीस मिळालं असं वाटणं या आणि अशा सगळ्या अनुभवांमध्ये कितीतरी मजा असते खरं तर ती कधी लक्षात घेणार आपण?

भारत आर्थिक महासत्ता वगैरे बनणार असं म्हणतात जाणकार मग त्याची किंमत म्हणून आत्ता जे कमी प्रमाणात जाणवतंय ते मोठ्या प्रमाणात जाणवायला लागणार की काय?
काय माहित काय होणार ते? मला मात्र हे लिहून शेअर केल्यामुळे आनंद झालाय हे नक्की.. :)

अनुभव...

पुण्यात दिवसाच्या कोणत्याही वेळी बहुतांशी मोठ्या रस्त्यांवर गर्दी असते त्यातही सकाळची दहाची वेळ म्हणजे तर पुढे जाण्यासाठी लोकं शक्य तेव्हढ्या क्लुप्त्या शोधत असतात.

एक दिवस नेहमीप्रमाणेच रस्त्यावर गर्दी होती. स्कुटरवरून जाणारे एक काका खूप वेळ हॉर्न वाजवून थकले तरीही त्यांना पुढे जायला वाट मिळत नव्हती. कितीही हॉर्न वाजवला तरी रस्ता मोकळा झाल्याशिवाय वाहनांची रांग पुढे कशी सरकणार? ते काका पुढे जाण्यासाठी अगदीच अधीर होते. शेवटी न राहवून त्यांनी फुटपाथवरून स्कूटर चालवायला सुरुवात केली. इथे रस्त्यावरून गाडया चालवणं मुश्कील असताना फुटपाथवरून गाडी चालवणं म्हणजे खूपच कौशल्याच काम होतं. खूप वैतागत, चिडचिड करत ते साधारण दहा पावलं पुढे गेले तर तिथे एक शाळेतली मुलगी उभी होती. साधारण बावीस-तेवीस वर्षांची असेल. विशेष मुलांच्या शाळेचा युनिफॉर्म तिच्या अंगावर होता. ते काका तिच्यावर खेकसून म्हणाले, 'जरा सरक कि दिसत नाही का गाडी येतेय?' ती जागची ढिम्म हलली नाही. ते आणखी चिडून तसंच काहीबाही म्हणाले तर ती त्यांना 'गाडया खालून जातात' इतकंच म्हणाली. तिला धड बोलताही येत नव्हतं. त्या स्पष्ट बोलणाऱ्या काकांपेक्षा तिचे उच्चार अस्पष्ट होते पण विचार मात्र स्पष्ट होते असं मला वाटलं.


त्या काकांनी तशीच चरफडत गाडी फुटपाथवरून खाली घेतली आणि ते गर्दीत मिसळून गेले. ती मुलगी अजिबात विचलित न होता तिथेच शांतपणे उभी होती.

ताडोबा...

यावर्षीची दिवाळी कुठेतरी लांब जाऊनच साजरी करायची असं ठरवलं होतं. ताडोबाला जायचा पर्याय समोर आल्यावर नाही म्हणण्याचा प्रश्नच नव्हता. मित्र-मैत्रिणींना कळल्यावर 'वाघ काही दिसणार नाही त्यामुळे उंदीर मांजरांचे फोटो काढ' वगैरे सल्ले मिळाले होते. खरं तर ताडोबाला जाण्यामागाचा उद्देश्श वाघ बघणे असा नव्हता.

मला जंगलाचा वास खूप आवडतो. माणसांपासून लांब राहायला, एकांतात विचार करायला, निसर्गात नुसतं असायला, काहीही कारण नसताना दूरवर बघत बसायला मिळणं हे मला खूपच आनंददायक वाटत.

रेल्वे मधून रात्रभर प्रवास करण्यापासून ते 'व्याघ्र प्रकल्प' असलेल अभयारण्य बघण्यापर्यन्तचे अनेक अनुभव माझ्यासाठी नवीन होते.
ताडोबात जाऊन काय काय शिकले?- निसर्गाचा मुक्तपणा, स्वच्छंदीपणा, उदारता, भव्यता, शांतपणे दान देत राहणं.. प्राणी आणि पक्ष्याचं एकमेकांना काही त्रास न देता एकत्र राहणं.. तिथल्या माणसाचं निसर्गाप्रती असलेलं खरंखुरं प्रेम, जंगलावर प्रण्यांचाच हक्क आहे आणि आपण तिथे उपरे आहोत हि प्रामाणिक भावना.. आणि असं बरंच काही..

(काहीही अपेक्षा ठेवली नसतानाही वाघ दिसला तो अनुभव ग्रेट आहे. त्याबद्दल पुन्हा केव्हातरी लिहीन.)

गंधच्या निमित्ताने...

मध्यंतरी सचिन कुंडलकरांचा 'गंध' सिनेमा पाहिला. एकूणच विषय, मांडणी, संवाद, दिग्दर्शन, कलाकार, त्यांची कामं आणि सर्वच दृष्टीने सिनेमा खूपच चांगला वाटला. यापूर्वी त्यांनी चेतन दातारांवर लिहिलेला लोकसत्तातला लेख आणि 'मिळून सार्याजणीच्या' दिवाळी अंकात सुमित्रा भावे यांच्यावर लिहिलेला लेख सोडता बाकी काहीच लिखाण वाचनात नव्हतं. अजूनही नाही.

'गंधची' तोंड भरून स्तुती ऐकून अवधूतने कुंडलकरांचं 'कोबाल्ट ब्लू' पुस्तक भेट दिलं. एका बैठकीत सहज वाचून होईल अशा आकाराचं ते पुस्तक आहे. सलग दोनदा वाचलं तरी नव्याने काही मिळाल्यासारखं वाटत होतं. त्यातल्या प्रत्येक व्यक्तिरेखेवर, त्यांच्या नातेसंबंधांवर खूप विचार केला जाऊ शकतो असं वाटलं.

सरळसोट मध्यमवर्गीय आयुष्य जगताना फारशा उत्कट, सर्वांगानं जीवन जगणाऱ्या, प्रतिभासंपन्न, बेडर, संवेदनशील, मुक्त अशा व्यक्ती फारशा भेटत नाहीत. भेटल्या तरी त्या आपल्या जवळच्या वर्तुळातल्या असू शकतातच असं नाही तेव्हा पुस्तकातल्या, सिनेमातल्या व्यक्तिरेखा अशा दिसल्या तर मस्त वाटतं.

...आणि आता मी जुन्या आठवणी वगळून पुढे आठवण्यासाठी नव्यानेच काही अनुभव घ्यायला बघतेय ज्यात आधी वाचलेली पुस्तकही वाचायला नको वाटतं तर 'कोबाल्ट ब्लू' हा माझ्यासाठी खूपच चांगला अनुभव ठरलाय. ( तसं गौरी देशपांडे याचं कुठलंही पुस्तक असं मस्त वाटण्याचा अनुभव देतंच त्यामुळे तीही पुस्तकं हल्ली कायम सोबत असतात.)
आता असे मस्त आठवणीत ठेवावेतच असं वाटणारे अनुभव आले की लिहीन..

आयुष्यातील अविस्मरणीय प्रवास...

लहानपणी खुपदा ह्या विषयावर निबंध लिहीलाय. तेव्हा काय लिहायचे ते नीटसं आठवत नाही.

पण मुंबईत राहत असल्यामुळे उन्हाळ्याच्या सुट्टीत कोकणात आजी-आजोबांकडे जाण्याचा प्रवास कायमच अविस्मरणीय असायचा. कदाचित त्याबद्दलच लिहिलं जात असेल.
नंतर शिक्षणासाठी पुण्यात रहायला लागल्यापासून कोणत्याही सुटीत होस्टेल मधून घरी जातानाचा रात्रीचा प्रवास सुद्धा अर्थातच आठवणीत राहायचा- बस मधे बसल्यापसूनच काय काय आठवणी येत रहायच्या.. रत्नागिरी जवळ यायला लागलं की सगळे जुने गंध, त्याच्याशी संबंधित आठवणी, मग आई, बाबा, आजी, आजोबांचे चेहेरे, बाबाना 'स्टँड़ वर न्यायला येऊ नका' असा सांगितलंय तरीही ते नक्कीच आलेले असणार हा विचार असं काही मनात असतानाच प्रवास संपायचा. मग परतीचा प्रवास सुद्धा काही ना काही कारणाने लक्षात राहायचाच. बस मधे लागलेला टुकार सिनेमा, कुणीतरी दिलेला त्रास किंवा पहाटे रिक्शा मिळेल की नाहीं?, होस्टेल च गेट उघडण्यासाठी वॉचमन काका उठतील की नाही? हे प्रश्न तर कायमच असायचे आणि झोप उडवायचे. या प्रवासांमध्ये सगळे पेंडिंग विचार पूर्ण करता यायचे. या सगळ्याची फार मजा वाटायची. पण कधी याच्याबद्दल लिहिलेलं मात्र नाही कारण फारस लिहिण्यासारखं काही वाटलंच नाही.

आता खरंच विचार केला तर केवळ निबंध लिहिण्यापुरता नाही तर खरोखरच आयुष्यभर लक्षात राहील असा प्रवास करण्याची संधी मिळाली. ३१ ऑगस्टला अचानक ऑफिसच काम निघालं आणि सरांबरोबर कार मधून मुंबईला जाता आलं. सरांसोबत जायला मिळणार या गोष्टीच अप्रूप होतच पण तीन तास मी कार मध्ये काय करणार असा प्रश्न मला पडला होता. कारण सर गाडीत वाचन करतात, खूप कामाचे फोन सुरु असतात हे सगळं मला माहिती होतं. सरांशी बर्याच गोष्टी बोलाव्यात अस वाटत होतं पण आपल्या प्रोब्लेम्स साठी सरांचा वेळ घ्यावा की नाही हा संभ्रम होता.

मग असंच बोलायला सुरुवात केली तर एरवी बोलायला अवघड विषयांवरसुद्धा खूप सहजपणे बोलू शकले. आत्महत्या करणं irrational का?, पुस्तकं, चाणक्य मंडल मध्ये चालणारे courses, मुंबईतला बकालपणा, माणसं, त्यांचे स्वभाव, मानसशास्त्र, UPSC ची परीक्षा, ती देणारे विद्यार्थी, राजकारण, चांगल्या माणसांनी राजकारणात जाण्याची गरज, समाज. आजकाल मुलांवर होणारे किंवा न होणारे संस्कार, आस्तिक आणि नास्तिक, देवाचं अस्तित्व आहे का? असेल तर कुठल्या स्वरुपात?, एकूणच शाळेच महत्त्व, योग शिक्षण, लेखक, सरांचे प्रशासनातले अनुभव, मॅक्डोनाल्ड्स, पिझ्झा-बर्गर, एकूणच आयुष्य, पुनर्जन्म, आणि असं काय काय विषयांवर सर काय काय सांगत होते आणि मी नुसतं ऐकत होते किंवा काही सुचलं तर बोलत होते. या सगळ्या संभाषणात कुठलाच विषय वर्ज्य नव्हता. बर्याचशा अनुत्तरीत प्रश्नांची उत्तरं मिळाली.

माझ्या कुवतीनुसार जेवढ घेता आलं तेवढ घेतलं, नाही कळलं ते परत विचारलं, शक्य झालं तेवढ लक्षात ठेवलं, क्वचित काही वेळा जे सुचलं ते बोलले, पण एकूणच जातानाचा आणि येतानाचा असे दोन्ही प्रवास आयुष्यभर तारखेसकट लक्षात राहतील असे झाले.

सिनेमाला जसा climax असतो तसा या प्रवासाचा climax सांगायचा तर परत पुण्याला पोहोचल्यावर सरांच्या घरी आधी गाडी थांबली नंतर driver काकांनी मला होस्टेलवर सोडलं. सरांच्या बिल्डिंगपाशी आलो तसं सरांनी माझ्या डोक्यावर हात ठेवला- त्या स्पर्शातून काय काय जाणवलं ते शब्दांत सांगणं केवळ अशक्य आहे. खूप कमी वेळा असतात आयुष्यात जेव्हा कुणीतरी काहीतरी आश्वासक करण्याची गरज वाटत असताना खरंच कुणाचीतरी एखादी कृती हवं ते सगळं देऊन जाते. माझ्या बाबतीत तसंच झालं. आपण योग्य मार्गावर चाललो आहोत, पुढे अगदीच सगळा अंधार नाही असं जाणवलं.. एकूण काय तर खूप छान वाटत राहिलं आणि तेव्हा मिळालेली energy मी अजून वापरू शकतेय...

माझ्या आयुष्यातला आत्तापर्यंतचा सर्वात great प्रवास.....